|
| |
Ostaci časne trpeze |
|
Jedna od najstarijih u takovskom
kraju je crkva brvnara u selu Loznju. Prema jedinom, do sada
poznatom izvoru, sagrađena je oko 1733. godine, u periodu
austrijske vladavine na ovom prostoru. Do danas je sačuvan
samo gornji deo časne trpeze koga je na kameni stub 1887.
godine "na starom crkvenom mestu u svom imanju"
podigao Ilija Božović iz Loznja.
Crkva brvnara u Loznju nalazila se na mestu zvanom Crkvine
blizu reke Dičine, na njenoj desnoj obali. Prema pisanju M.
Filipovića koji je detaljno istraživao takovski kraj od 1950-1954.
godine, na tom mestu bila je drvena crkva u tursko vreme,
a oko nje je bilo groblje. Ostaci groblja vidljivi su i danas
u obliku nekoliko kamenih spomenika, tesanih i netesanih kamenih
stubova, koji proviruju iz zemlje.
Filipović dalje navodi da su crkvu Turci zapalili i da je
1862. godine podignuta nova crkva, zidana, ali ne u Loznju
i ne na tom mestu nego u Banjanima (Gornjim) u istoj parohiji.
Na starom crkvenom mestu ostala je samo kamena trpeza i spomenici-jedini
svedoci da se tu nekada nalazila bogomolja.
Crkva brvnara u Loznju detaljno je opisana 1735. godine u
Opisu Mitropolije beogradske. Na osnovu arhivske građe, Dimitrije
Ruvarac piše da je ova crkva bila za sela Lozanj, Ozrem i
Teočin, da je u njoj služio pop Petar Simeonov, a da je bila
posvećena Svetom Nikoli. Ruvarac navodi da je crkva osvećena
"rukodejstvijem njegovog preosveštenstva gospodina Dositeja
Nikolića, episkopa valjevskog 1733. godine." Ovaj izuzetno
važan podatak govori nam da je crkva sagrađena ili iste, ili
prethodne godine.
U daljem opisu crkve navodi se da su joj "duvari od brvana"
i da je pokrivena šindrom. Kaže se i da svod nema, a da je
duga 10 kloftera, 3 kloftera široka i 1,5 visoka. Sudeći prema
navedenim merama bila je to jedna od većih građevina ove vrste,
među najvećima u Srbiji.
U Ruvarčevom opisu dat je i popis crkvenog inventara. Navodi
se da je u proskomidiji koja je "od dasaka hrastovih
neobično sagrađena" bilo mnoštvo crkvenih sasuda i bogoslužbenih
predmeta. Pominju se i dveri "vrlo stare i na njima Blagovesti",
a sa leve i desne strane carskih dveri, dakle na oltarskoj
pregradi, i u celoj crkvi "nekoliko ikona, manjih i većih,
starijih i novijih - ukupno 24."
Na kraju opisa lozanjske crkve brvnare navodi se da "krstionicu
crkva nema", da je priprata pregrađena bukovim daskama,
da crkva ima jedna vrata, da nema zvono već klepalo i da su
krstovi na crkvi drveni.
To je uglavnom sve što se pouzdano može znati o ovoj crkvi.
Narodno predanje kaže da je bila jedna od najvećih i najlepših
od svih crkava brvnara. Čak postoji priča da je upravo ta
crkva preneta iz Loznja u Teočin na potes zvani Ćelije, a
da je odatle kasnije opet preneta u Breznu. Pouzdano se zna
da je brezanska crkva bila jedna od najlepših građevina ove
vrste i da je imala izvanrednu rezbu čiji su fragmenti sačuvani
do danas. Ali, brezanska brvnara bila je posvećena Svetom
Dimitriju (kao i današnja zidana crkva) i malo je verovatno
da bi hram prilikom prenošenja promenio patrona - sveca zaštitnika.
Zato je pre verovati da je, kako je zapisao Filipović, lozanjska
crkva izgorela, mada ni to tvrđenje ne mora biti konačno.
O crkvi brvnari u Loznju postoji jedna zanimljiva priča koju
od davnina prenosi porodica Božović iz Loznja. Ona kaže kako
je Ilija Božović (u popisu Lozanjaca 1863. godine imao je
41 godinu) bio protiv obnavljanja crkve u Loznju, a na temeljima
stare izgorele brvnare. Ovo zbog toga što se crkveni plac
nalazio u sred Božovića imanja, a oni su važili za izuzetno
vredne i radne ljude. Zato je Ilija, po svedočenju današnjih
Božovića, govorio kako ne treba crkvu tu načiniti jer "gde
je crkva tu će biti i kafana, a gde je kafana tu je nerad.
Mladi će dolaziti u kafanu, zalud sedeti i vreme provoditi
i samo će cepati pantalone na turu, a gunjeve na laktovima,
pa tu rada ne može biti niti ikakvog berićeta, nego neka crkva
ide za Banjane."
Ovo svedočenje potvrđuje činjenica da je crkva u Banjanima
(Gornjim) sagrađena 1862. godine. Prema pisanju M. Filipovića
te godine podignuta je nova crkva za selo Lozanj "ali
u Banjanima". On navodi kako se te iste godine Ilija
Božović iz Loznja "protivio da se crkva obnovi na tom
mestu" na kome je bila stara. U prilog ovoj tvrdnji ide
i kazivanje koje je i danas aktuelno među Lozanjcima kako
su crkvu "prodali" Banjancima. Zanimljivo je reći
i to da je nova, zidana banjanska crkva posvećena Svetom Nikoli
što ide u prilog priči da je lozanjska crkva preneta u Banjane
mada je praktično preneta samo u nazivu, odnosno prenet je
svetac zaštitnik hrama. Od tada Lozanj nije imao crkvu.
Gornji deo časne trpeze je jedino autentično što je ostalo
od nekadašnje crkve brvnare u Loznju. Donji deo je verovatno
naručen i isklesan 1887. godine kada je Ilija Božović odlučio
da na starom crkvenom mestu podigne i od propadanja sačuva
jedino što je preostalo od stare crkve brvnare. Na njemu piše:
"SV RU 1887 GO NA STAROM CRKVENOM MESTU U SVOM IMANJU
ZA SPOMEN", sa prednje strane i "1887 G OVU TRAPEZU
NAPRAVI ILIJA BOŽOVIĆ LOZNJA NAST" sa druge strane.
Gornji deo trpeze - kamena ploča, oštećena je prilično na
jednom ćošku. Božovići današnji kažu kako je bio jedan veliki
stari orah u blizini crkve. Od njega se odvali veliki stub,
padne preko trpeze i okrnji je znatno. I dan danas je nedaleko
od trpeze mlad orah, izdanak nekadašnjeg ogromnog stabla koje
je, prema kazivanju Lozanjaca, nekada u stara vremena bilo
zapis.
Radoš Gačić
|
