|
| |
Vrata crkve brvnare u Takovu |
|
Crkve brvnare
najpre su gradili isti majstori koji su podizali i kuće brvnare
za stanovanje. Bili su to narodni neimari, ljudi koji su u
tom poslu odskakali od drugih. Običan čovek, seljak, znao
je sam da seče i priprema građu dok su priučeni građevinari
- drvodelje, uglavnom samouki, obavljali složeniji deo posla
sastavljanje građe, podizanja i pokrivanja građevine.
Vremenom su od ovakvih priučenih drvodelja postajale poluzanatlije,
ljudi kojima je građevinarstvo bilo sporedno zanimanje i koje
su obavljali radi određene nagrade za svoje umeće, odnosno
radi zarade. Kroz takav rad formiran je red poluzanatlija
u gotovo svakom selu, tako da u početku nije bilo potrebno
dovoditi učenije majstore.
Zbog takvog načina formiranja ove vrste
zanata i zanatlija ne mogu se ni izdvojiti neki istaknuti
i posebno traženi drvodeljski neimari. Zna se da su tokom
srednjeg veka oni bili na ceni i zvali su se "maistori".
Čak su tokom XVI veka određenim zakonodavnim aktima postali
povlašćeni i zaštićeni. I ne samo graditelji crkava brvnara
nego i oni čija je veština dolazila do izražaja prilikom opremanja
crkava raznovrsnim crkvenim inventarom (kovači, grnčari, zidari,
zlatari). Zanatlija te vrste bilo je u to vreme najviše u
Novom Pazaru.
Početkom XIX veka, kad su se društvene
i ekonomske prilike u Srbiji znatno izmenile, a gradnji crkava
posvećena posebna pažnja, došlo je do angažovanja profesionalnih
zanatlija. Oni su svakako delovali i za vreme Turaka i u periodu
kratkotrajne austrijske vladavine, ali tek sada mogli su doći
do punog izražaja. Bili su to majstori, neimari od zanata,
dunđeri, među kojima su drvodelje bile naročito na glasu.
Kako izvori kažu graditelji crkava i svih
drugih objekata od drveta u to vreme bili su "skoro svi
Srblji". Obavljali su taj posao "na priličnoj visini"
i čak uspevali da u njega unesu značajne elemente primenjene
umetnosti. Najpoznatiji među majstorima s početka XIX veka
bili su levački i valjevski dunđeri. Oni su uglavnom gradili
u centralnoj Srbiji. Poznati su bili i majstori iz Starog
Vlaha, Osata, Pirota, Niša, Bitolja, Ohrida i iz Albanije.
Za radove na većim i značajnijim objektima ove vrste angažovani
su strani majstori - Cincari iz Makedonije, a za najbolje
su važili Talijani.
Najpoznatiji domaći majstori graditelji
brvnara bili su Osaćani. Poreklom su iz mesta Osata u istočnoj
Bosni. O njima je Vuk u "Rječniku" ovako zapisao:
"Osećani su gotovo svi drvodelje, pa idu ljeti po svoj
Turskoj, te grade kuće i ostale zgrade." Za njih se tvrdi
da su imali svoj majstorski jezik i stil. Bili su traženi
i cenjeni po celoj Srbiji kako za podizanje kuća, tako i za
gradnju crkava brvnara.
Osaćani su gradili u Podrinju, u Šumadiji,
Starom Vlahu i valjevskom kraju, sve do Morave. Preko Morave
(Zapadne i Velike) retko su prelazili. U prvoj polovini XIX
veka vrlo često su se, bežeći od bosanskih Turaka, naseljavali
u krajeve u kojima su radili.
Crkve brvnare predstavljaju vrhunac zanatsko-umetničkog
graditeljstva majstora Osaćana. Na brvnarama koje su gradili
tokom XIX veka ostali su brojni zapisi sa majstorskim imenima.
Oni su doveli do savršenstva, ne samo način gradnje crkava
brvnara, nego su pokazali izuzetno majstorstvo u drvorezbi,
umetničkom oblikovanju pojedinih delova građevine. Na pojedinim
crkvama ostvarena je drvorezbarena ornamentika koja ima izuzetno
visoke umetničke kvalitete. Izvođena je najčešće na vratima
brvnara, na dovratnim i nadvratnim gredama, u unutrašnjosti
crkava i, naravno, na ikonostasu i crkvenom inventaru.
Među majstorima Osaćanima bilo je
i sveštenika koji su se zajedno sa graditeljima doseljavali
u Srbiju. Ne retko upravo oni su podizali kapele i crkve od
brvana i obnavljali porušene i dotrajale crkve. Ponekad su
učestvovali i u gradnji crkava, ali su najčešće preduzimali
posao, prikupljali novac, nabavljali građu, i praktično bili
neka vrsta sveštenika-ktitora.
Radoš Gačić
|
